موضوعات علوم اجتماعی و علوم تربیتی

موانع و چالشهای موجود در توسعه شایستگی های حرفه ای معلمان: راهکارها و پیشنهادات
عباس قاسمی*
رقیه حیدری**
چکیده
پژوهش حاضر که با روش توصیفی _ تحلیلی انجام گرفته ‌و مبنای نتایج خود را بر پایه یافته های اسنادی قرار داده است. با هدف تحلیل و بررسی یکی از موضوعات مهم حوزه آموزش و پرورش که مورد توجه صاحبنظران این حوزه قرار گرفته می پردازد؛ این موضوع مهم « شایستگی های حرفه ای معلمان » می باشد که به طور مختصر به معنای مجموعه ای ترکیبی از صفات، توانمندی ها و مهارت های ناظر به همه ی جنبه های هویت است که متربیان برای درک موقعیت خود و دیگران و عمل(فردی و جمعی) برای بهبود مستمر آن  به منظور دستیابی به اهداف سازمان باید کسب کنند. در ابتدای مقاله چند تعریف از« شایستگی های حرفه ای معلمان» که به نظر نسبت به سایر تعریفها جامع هستند ارائه شده است. در ادامه ضمن بررسی نظریات اندیشمندان مختلف در مورد شایستگی های حرفه ای معلمان، موانع و چالش های موجود در توسعه این شایستگی ها ذکر و در پایان  راهکارهایی برای جلوگیری از این موانع ارائه شده است(راهکارهایی مثل آموزش های پیش و حین خدمت، ارتباط مستمر با اساتید حوزه تعلیم و تربیت، توجه به مقوله پژوهش، بروز بودن، الگو برداری مناسب، ایجاد انگیزه در معلمان با ارتقا سطح معیشت و رضایت شغلی آنها و خلق فرصت های رشد برای آنها، آماده سازی معلمان برای احراز مشاغل بالاتر، افزایش مهارت معلمان و...).                                                                                                                           
کلید واژه ها: معلم، شایستگی های حرفه ای، معلم اثربخش، رضایت شغلی
    
 
*کارشناس‌ارشد‌ پژوهش علوم اجتماعی دانشگاه‌‌ آزاد زنجان، آموزش و پرورش ماه نشان، مدیر مقطع متوسطه دوم(نویسنده مسئول09124411693) ghasemiabbas10@yahoo.com  
** کارشناس ارشد برنامه ریزی درسی دانشگاه الزهراء(س) تهران، آموزش و پرورش ماه نشان، مدیر مقطع ابتداییr.heidari27@yahoo.com   
Abstract
The present study, which is conducted by the descriptive-analytical method and has based its results on documentary findings, is conducted to analyze and examine one of the important issues in the field of education which is noteworthy for the experts; this important issue (professional competencies of teachers) which in brief means a combination of traits, abilities, and skills that govern all aspects of identity that educators need to understand their own and others' situations and action (individual and collective) to continually improve in order to achieve the goals of the organization. At the beginning of the article, some definitions of (professional competencies of teachers) which seem more comprehensive than other definitions are presented. In the following, while examining the theories of different thinkers about the professionalcompetence of teachers, obstacles and challenges in developing these competencies arementioned and at the end, some solutions are provided in order to prevent these obstacles (strategies such as pre-service and in-service training, continuous communication With professionals in the field of education, paying attention to research, being up-to-date, appropriate modeling, motivating teachers by improving their living standards and job satisfaction and creating opportunities for them to grow, preparing teachers for higher jobs, increasing teachers'skills Etc.)
Keywords: teacher, professional competencies, effective teacher, job satisfaction
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 مقدمه و بیان مساله             
مربیان از ارکان اصلی فرآیند یاددهی- یادگیری هستند که نقش انکارناپذیری در کیفیت زایی یا کیفیت زدایی نظام آموزشی ایفا می کنند. یونسکو آموزش را کلید توسعه جوامع بشری و مسیری می داند که افراد برای تحقق توانایی ها و افزایش کنترل بر تصمیمات اثرگذار  بر آن ها توانمند می سازد. این در حالی است که برای آموزش و ایجاد یادگیری پایدار باید معلمان سیستم آموزشی یکسری اطلاعات دانشی و مهارتی را داشته باشند که به آن دانش      حرفه ای یا شایستگی حرفه ای معلم( شایستگی های شغلی معلم)، می گویند(ابوالحسنی و جوادی پور، 1398: 190).
با توجه به اینکه معلمان، مهم ترین رکن هر نظام آموزشی به شما می روند؛ به همین دلیل است که معلمان با کیفیت، نقش حیاتی را در بهینه سازی فرایند تعلیم و تربیت ایفا می نمایند. فراتر از توفیق نظام آموزشی، توفیق هر نظام سیاسی- اجتماعی نیز به کیفیت معلمان آن جامعه وابسته است. بدیهی است هر فردی که در کسوت معلمی ظاهر     می شد، نمی تواند به آسانی از عهده انجام این نقش خطیر برآید؛ چراکه ایفای این نقش مستلزم آن است که معلمان، واجد مجوعه ای از صلاحیت های حرفه ای باشند تا این امر مهم، محقق گردد. معلمان جهت تدریس موثر، لازم است به دانش های مورد نیاز حرفه معلمی مجهز شوند.میشرا و کوهلر[1](2006) مجموعه حوزه های دانش مورد نیاز معلمان را در مدل مفهومی، دانش موضوعی، پداگوژی و فناوری[2] تجمیع کرده اند که به مدل تیپک[3] شهرت یافته است(شکل1) (محمدپور و همکاران، 1397: 92).

                شکل و نمودار(1). دانش موضوعی، پداگوژی و فناوری مورد نیاز معلم برگرفته از میشرا و کوهلر(همان).
دانش موضوعی[4]: عبارت است از دانش معلم درباره موضوع های درسی که وی به دانش آموزان آموزش می دهد. دانش پداگوژی[5]: عبارت است از دانش عمیق معلم از فرایندهای آموزشی و روش های یاددهی- یادگیری از جمله مدیریت کلاس و ارزشیابی(همان:93-92).
دانش فناوری[6]: عبارت است از دانش معلم در مورد انواع فناوری های کلاسیک و مدرن و این که چگونه آنها را در امر تدریس خود به کار ببندد(همان:93-92).
دانش موضوع درسی و پداگوژی[7]: این دانش نشان می دهد دانش آموزان تا چه میزان از پیش نیازهای قبلی برای یادگیری مباحث جدید برخوردارند؛ همچنین تعیین می کند کدام رویکردهای آموزشی با موضوع درس، هماهنگی بیش تری دارند. دانش پداگوژی و فناوری[8]: عبارت است از دانش اجزا و ظرفیت های فناوری های موجود که معلم می تواند از آنها در آموزش استفاده نماید؛ این دانش به تلفیق فناوری در تدریس اشاره دارد. دانش موضوع درسی و فناوری: این دانش به رابطه متقابل بین محتوای درس و فناوری های آموزشی می پردازد. دانش موضوعی، پداگوژی و فناوری[9](تیپک): این دانش که فراتر از همه دانش های بالاست، به نحوه استفاده از فناوری در تسهیل یادگیری دروس موضوعی اشاره دارد و به این سوالات پاسخ می دهد که چگونه فناوری موجب مرتفع شدن مشکلات یادگیری    دانش آموزان می گردد؟ چگونه ممکن است دانش آموزان، دانش جدیدی را تولید کنند؟ چه چیزهایی یادگیری یک درس را برای دانش آموزان دشوار و یا آسان می کند؟ موارد مطرح شده از جمله صلاحیت های حرفه ای تخصصی هستند و انتظار می رود که معلمان در طول دوره تحصیل خود و قبل از شروع آموزش به دانش آموزان، این صلاحیتها را کسب کنند(محمد پور و همکاران، 1397: 93).
شایستگی معلم به توانایی معلم در برآوردن نیازها و مطالبات حرفه ی تدریس به میزان کافی با استفاده از مجموعه ای یکپارچه از دانش، مهارت و نگرش گفته می شود. به طوری که این مجموعه در عملکرد و بازتاب معلم تجلی یابد(عبدالهی و همکاران، 1393: 26).
علاوه بر صلاحیت های تخصصی معلمان باید صلاحیت های عمومی نیز داشته باشند که از جمله می توان به صلاحیت هایی از قبیل: تعهد نسبت به وظیفه و مسئولیت، اعتماد به نفس نسبت به توانایی های خود در انجام وظایف محوله، انعطاف پذیری و تمایل به تغییر در رفتار و روش ها بر حسب نیاز، احساس مالکیت نسبت به مدرسه، کلاس و سرنوشت دانش آموزان؛ برخورد برابر و منصفانه با همه دانش آموزان، منظم بودن، احساس لذت از کار خود و پاسخگو بودن نسبت به نیازهای دانش آموزان و...( محمد پور و همکاران، 1397: 93).
 با توجه به مطالب گفته شده هدف پژوهش حاضر این است که ضمن بررسی مبانی نظری در مورد توسعه      شایستگی های حرفه ای معلمان، راهکارهایی را برای مقابله با موانع و چالش های توسعه مورد نظر ارائه دهد که امید است مورد استفاده پژوهشگران قرار گیرد.                                                                                                                                                                                                                                                   
   پیشینه و مبانی نظری تحقیق
         مطالعه‌ی سیرتکوینی عوامل مؤثر در توسعه شایستگی های حرفه ای معلمان مبین این معناست که متفکران و صاحب نظران با دیدگاه های متفاوت به مقوله شایستگی های حرفه ای معلمان پرداخته اند که به برخی از آنها اشاره می شود.
    با توجه به نظر گراسمن[10](1986) در حوزه دانش حرفه ای قابلیت لازم برای تدریس عبارت از مجموعه ای مستند و یا قابل مستند شدن از دانش، مهارت، درک و تکنولوژی، اخلاق و منش و مسئولیت جمعی است؛ همچنین به ابزار برای برقراری ارتباط نیاز است بر مبنای فعالیت های گراسمن و همکاران، مقوله های دانش معلمی را به دانش موضوعی، دانش آموزشی عمومی، دانش زمینه، دانش آموزشی زمینه تقسیم کرده است.از نظر بال، تیمز و فلپز[11](2008)، معلمان باید دانش محتوا داشته باشند و بتوانند دانش آموزان را برانگیزند، تفکر دانش آموز را تفسیر کنند، ضمن اینکه توالی آموزش را در نظر داشته باشند( وقور کاشانی و همکاران، 1398: 59).
مطالعات نیمی[12]( 2014) نشان داد که مطالعات پژوهشی بر بهبود صلاحیت های حرفه ای تاثیر دارد و رشد          دانش آموزان را در پی خواهد داشت. طبق نتایج سلوی[13](2010)، 9 بعد از صلاحیت های حرفه ای معلمان شناسایی شدند و شامل صلاحیت های تخصصی، صلاحیت های پژوهشی، صلاحیت های برنامه درسی، صلاحیت های یادگیری مادام العمر، صلاحیت های اجتماعی- فرهنگی، صلاحیت های عاطفی، صلاحیت های ارتباطی،      صلاحیت های مرتبط با فناوری اطلاعات و ارتباطات و صلاحیت های محیطی می شدند( غنی زاده گرایلی و همکاران، 1396: 60-59).
مطالعات پورکریمی و عزتی(1394) نشان داد که بین شاخص کلی صلاحیت های حرفه ای و توانمندی روان شناختی دبیران دوره متوسطه رابطه مثبت و معناداری وجود دارد و سه مولفه صلاحیت فکری، صلاحیت رفتاری و صلاحیت اخلاق حرفه ای سهم معناداری در پیش بینی توانمندی روان شناختی دبیران دارند. به اعتقاد درخشان فر و آرین مهر(1393) نیز رابطه مثبت و معنی داری میان همه مولفه های صلاحیت های حرفه ای معلمان با عملکرد شغلی وجود دارد. محمدیان و همکاران(1393) هم نشان دادند که دو مولفه صلاحیت های شناختی و حرفه ای قدرت بالایی در پیش بینی اثربخشی معلمان دارد(همان: 60).
مطابق پژوهشی که از جلیلی(2014) نقل شده، صلاحیت معلمان در شش دسته شامل آماده سازی مناسب، داشتن دانش پایه ی عمیق برای تسهیل یادگیری، استفاده از راهبردهای مختلف مدیریت رفتار فراگیران، برقراری ارتباط موثر با    ذی نفعان، حرفه ای عمل کردن و خود آگاهی طبقه بندی شده است( وقور کاشانی و همکاران، 1398: 63).
کلنوسکی[14](2002) در « الگوی شایستگی» استانداردهای مورد استفاده در آمریکا و انگلستان را برای تعیین صلاحیت حرفه ای معلمان، این گونه معرفی کرده است:
- دانش حرفه ای( شامل دانش نظری و تعهد و شایستگی عملی)
- یادگیری در تمام عمر
- دانش معلمی
- ویژگی های اخلاقی
- دانش ناظر به دانش آموزان و مشکلات یادگیری آنان
- دانش نظریه ها و راهبردهای آموزشی
- دانش منابع آموزشی
- دانش موضوع های خاص آموزشی( صدری و همکاران، 1396: 77).
 
چهار چوب نظری تحقیق    
                                                                                                                                          
     بررسی تئوریهای مختلف شایستگی های حرفه ای معلمان و نیز تحقیقات پیشین نشان داد که چهارچوب نظری تحلیلی( یک تئوری ) قادر به تبین شایستگی های حرفه ای معلمان نیست بنابراین محقق باید از چارچوب نظری تلفیقی( ترکیب چند تئوری) استفاده نماید.
روش شناسی
پژوهش حاضر با هدف بررسی موانع و چالش های توسعه شایستگی های حرفه ای معلمان به روش توصیفی _ تحلیلی صورت گرفته و مبنای نتایج خود را بر پایه یافته های اسنادی قرار داده است.
یافته های تحقیق
ضمن بررسی نتایج تحقیقات محققین در مورد موانع و چالش های توسعه شایستگی های حرفه ای معلمان می توان گفت این موانع و چالش های تبعات زیادی در رشد حرفه ای معلمان دارد که در جدول زیر خلاصه این موانع و چالش ها آورده شده است:
شکل(2). موانع و چالش های  در توسعه شایستگی های حرفه ای معلمان( منبع: یافته های تحقیق)
ردیف
موانع و چالش های  در توسعه شایستگی های حرفه ای معلمان
ردیف
موانع و چالش های  در توسعه شایستگی های حرفه ای معلمان
1
نبودن امکانات مناسب
12
اهمیت ندادن به پژوهش و نتایج پژوهش ها
2
نبودن دوره های تخصصی قبل و حین خدمت
13
خلاق نبودن بعضی از معلمان
3
عدم ارتباط با متخصصین حوزه تعلیم و تربیت
14
عدم علاقه به شغل معلمی
4
عدم آشنایی با روشهای جدید آموزش و نداشتن مهارت کافی
15
عدم تمایل به تغییر در رفتار و روشها توسط بعضی از معلمان
5
عدم آشنایی با مسائل و مشکلات دانش آموزان
16
نامنظم بودن بعضی از معلمان
6
نبودن فیلتر مناسب برای استخدام معلمان
17
عدم پاسخگو بودن نسبت به نیازهای دانش آموزان
7
عدم اعتماد به نفس بعضی از معلمان
18
نداشتن تعهد نسبت به وظیفه و مسئولیت خود
8
حقوق کم معلمان
19
عدم استفاده از تجارب و اطلاعات همکاران دیگر
9
عدم دسترسی به اینترنت رایگان
20
عدم روحیه ماجراجو و کنجکاو
10
عدم رضایت شغلی بعضی از معلمان
21
عدم توجه به تفاوتهای فردی
11
بروز نبودن بعضی از معلمان
22
نداشتن فرصت رشد و احراز مشاغل بالاتر
 
ادامه شکل(2). موانع و چالش های  در توسعه شایستگی های حرفه ای معلمان( منبع: یافته های تحقیق)
ردیف
موانع و چالش های  در توسعه شایستگی های حرفه ای معلمان
ردیف
موانع و چالش های  در توسعه شایستگی های حرفه ای معلمان
23
عدم  تسلط بر محتوای آموزشی و موضوع درسی مربوط به خود
38
توکل نکردن  به خدا
24
عدم ارتباط مناسب با دانش آموزان
39
اهمیت ندادن به وقت و زمان
25
عدم صمیمیت با دانش آموزان
40
نداشتن اخلاص در تدریس و کار خود
26
عدم بکارگیری فرآیند  پاداش  و تنبیه در موقعیت مناسب
41
بالا نبردن اطلاعات عمومی
27
عجول بودن در تصمیم گیری
42
نداشتن برنامه و طرح درس
28
با نشاط نبودن در کلاس
43
واهمه داشتن از شکست
29
نداشتن روحیه انتقاد پذیری
44
عدم تشخیص پیش نیازهای دانش آموزان
30
تلاش نکردن
45
عدم  ایجاد  دنیای تخلیل در کلاس
31
بدقولی
46
بی توجهی به آراستگی ظاهر
32
قاطع و جدی نبودن
47
نداشتن نگرش و بینش صحیح
33
قضاوت ناعادلانه
48
عدم رعایت نکات اخلاقی
34
عدم مشورت
49
داشتن توقع و انتظارات بیجا
35
سرزنش  کردن دانش آموزان در حضور دیگران
50
بدگویی از شغل خود
36
عدم ارتقای تحصیلات خود
51
داشتن افراط و تفریط در کارها
37
عدم عشق ورزی به تمام دانش آموزان
52
احترام نگذاشتن به دیگران
نتیجه گیری و پيشنهادات
 با توجه به نظرات اندیشمندان مختلف در مورد موانع و چالش های توسعه شایستگی های حرفه ای معلمان می توان گفت این موانع  و چالش ها اگر برطرف نشوند تبعاتی زیادی برای آموزش و پرورش کشورمان خواهد داشت لذا در ادامه پیشنهادات و راهکارهایی برای مقابله با موانع و چالش های مورد نظر ارائه می دهیم:  
شکل(3).  راهکارها و پیشنهادات برای مقابله با موانع و چالش های  توسعه شایستگی های حرفه ای معلمان( منبع: یافته های تحقیق)
ردیف
راهکارها و پیشنهادات
ردیف
راهکارها و پیشنهادات
1
فراهم کردن امکانات مناسب
12
اهمیت دادن به پژوهش و نتایج پژوهش ها
2
برگزاری دوره های تخصصی قبل و حین خدمت
13
خلاق بودن
3
ارتباط با متخصصین حوزه تعلیم و تربیت
14
علاقه به شغل معلمی
4
آشنایی با روشهای جدید آموزش و داشتن مهارت کافی
15
تمایل به تغییر در رفتار و روشها
5
آشنایی با مسائل و مشکلات دانش آموزان
16
منظم بودن
6
ایجاد فیلتر مناسب برای استخدام معلمان
17
پاسخگو بودن نسبت به نیازهای دانش آموزان
7
داشتن اعتماد به نفس
18
داشتن تعهد نسبت به وظیفه و مسئولیت خود
8
افزایش حقوق
19
 استفاده از تجارب و اطلاعات همکاران دیگر
9
دسترسی به اینترنت رایگان
20
داشتن روحیه ماجراجو و کنجکاو
10
داشتن رضایت شغلی
21
توجه به تفاوتهای فردی
11
بروز بودن
22
فراهم کردن فرصت رشد و احراز مشاغل بالاتر
ادامه شکل(3).  راهکارها و پیشنهادات برای مقابله با موانع و چالش های  توسعه شایستگی های حرفه ای معلمان( منبع: یافته های تحقیق)
ردیف
راهکارها و پیشنهادات
ردیف
راهکارها و پیشنهادات
23
تسلط بر محتوای آموزشی و موضوع درسی مربوط به خود
38
توکل به خدا در کارها
24
داشتن ارتباط مناسب با دانش آموزان
39
اهمیت دادن به وقت و زمان
25
صمیمیت با دانش آموزان و نه پسرخاله بودن
40
داشتن اخلاص در تدریس و کار خود
26
بکارگیری فرآیند  پاداش  و تنبیه در موقعیت مناسب
41
بالا بردن اطلاعات عمومی
27
عجول نبودن در تصمیم گیری
42
داشتن برنامه و طرح درس
28
با نشاط بودن در کلاس
43
واهمه نداشتن از شکست
29
داشتن روحیه انتقاد پذیری
44
تشخیص پیش نیازهای دانش آموزان
30
تلاش کردن
45
  ایجاد  دنیای تخلیل در کلاس
31
وفای به عهد
46
آراستگی ظاهر
32
قاطع و جدی بودن
47
داشتن نگرش و بینش صحیح
33
قضاوت عادلانه
48
رعایت نکات اخلاقی
34
مشورت کردن
49
نداشتن توقع و انتظارات بیجا
35
سرزنش  نکردن دانش آموزان در حضور دیگران
50
عدم بدگویی از شغل خود
36
ارتقای تحصیلات خود
51
نداشتن افراط و تفریط در کارها
37
عشق ورزی به تمام دانش آموزان
52
احترام گذاشتن به دیگران
محدودیت های تحقیق
- نبود منابع خوب در منطقه اقامت نگارندگان این تحقیق
- زمان کم برای نگارش مقاله علمی و پژوهشی
منابع
1- ابوالحسنی، زهرا. جوادی پور، محمد.(1398). « شایستگی های حرفه ای معلمان و رضایت شغلی با تاکید بر دیدگاه سازنده گرایی». فصلنامه علمی- پژوهشی فناوری آموزش، جلد 14. شماره ی 1.
2- صدری، عباس. زاهدی، انسیه.شفیعی، فاطمه صغری.(1396). « حلقه ی مفقوده نظام تربیت معلم برای تحقق شایستگی های حرفه ای دانشجو- معلمان: کارورزی و کارآموزی با رویکرد استاد – شاگردی نوین». فصلنامه پژوهش در تربیت معلم، سال اول، شماره ی 1.
3- عبدالهی، بیژن. دادجوی توکلی، عطیه. یوسلیانی، غلامعلی.(1393). « شناسایی و اعتبار سنجی شایستگی های   حرفه ای معلمان اثربخش». فصلنامه علمی- پژوهشی نوآوری های آموزشی ، سال سیزدهم، شماره ی 49.
4- غنی زاده گرایلی، مهری. جعفری، پریوش. قورچیان، نادر قلی.(1396). « تاثیر شایستگی های حرفه ای بر بهسازی معلمان مقطع متوسطه استان تهران». فصلنامه مدیریت بر آموزش سازمانها، سال ششم، شماره ی 1.
5- محمدپور، ابراهیم. احمد حیدری،پرستو. بذرافکن،الهه.کریم زاده،کلثوم. شافعی،گلاله.(1397). « مقایسه   شایستگی های  حرفه ای معلمان دانش آموخته از دانشگاه فرهنگیان با معلمان دانش آموخته از سایر دانشگاه ها: یک مطالعه مقایسه ای در استان کردستان». فصلنامه ی توسعه ی حرفه ای معلم، سال سوم، شماره 2.
6- وقور کاشانی، مهدیه سادات. حاجی حسین نژاد، غلامرضا. موسی پور، نعمت الله. ابراهیم زاده، عیسی.(1398). « راهکارهای اعتلای شایستگی های حرفه ای معلمان و تعیین اثر بخشی آنها». فصلنامه پژوهش در برنامه ریزی درسی، سال شانزدهم، دوره دوم، شماره ی 32 (پیاپی60).
 
 
1. meshra& koeher
2. Technological Pedagogical Content Knowledge
3. TPACK
4. Content Knowledge
5. Pedagogical Knowledge
6. Technological Knowledge
7. Pedagogical Content Knowledge
8. Technological Pedagogical Knowledge
9. Technological Pedagogical Content Knowledge
10. grossman
11. ball, thames and phelps
12.niemi
13. selvi
14. klenowski